অসমৰ কুটীৰ শিল্প ৰচনা | Cottage Industries Assamese Essay

আৰম্ভণি

অসম প্ৰকৃতিৰ এক সুন্দৰ উপহাৰ। পাহাৰ, নদী, বননি, চাহ বাগিচা আৰু নানা ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদেৰে অসম সমৃদ্ধ। বহু আগৰে পৰা অসম নিজৰ ঐশ্বৰ্য, শিল্প, সাহিত্য, সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যৰ বাবে বিখ্যাত। ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ সময়ৰ পৰাও অসম (কামৰূপ) এখন সমৃদ্ধ ৰাজ্য হিচাপে পৰিচিত আছিল।

এসময়ত অসমৰ শিল্প, কলা, সংস্কৃতি আৰু ব্যৱসায়ৰ যথেষ্ট খ্যাতি আছিল। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে বিভিন্ন কাৰণত ৰাজ্যখন উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি যায়। বহু সম্পদ থকাৰ পিছতো অসম আজিও ভাৰতৰ আন বহু ৰাজ্যৰ তুলনাত উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত পিছপৰা বুলি ধৰা হয়। সেয়ে অসমৰ উন্নতি আৰু সমৃদ্ধিৰ বাবে সকলোৰে মিলি কাম কৰা অতি প্ৰয়োজন।

কুটীৰ শিল্পৰ ঐতিহ্য আৰু বৈশিষ্ট্য

অসম অতীতৰ পৰা প্ৰাকৃতিক সম্পদেৰে সমৃদ্ধ ৰাজ্য হিচাপে পৰিচিত। ঠিক তেনেদৰে কুটীৰ শিল্পৰ ক্ষেত্ৰতো অসমে সমগ্ৰ ভাৰতত বিশেষ সুনাম অৰ্জন কৰিছিল। এৰী, মুগা, পাট, কপাহী বয়ন-শিল্প, কাঁহ-পিতলৰ বাচন, কাঠ-শিল্প, বাঁহ-বেতৰ সামগ্ৰী, মাটিৰ বাচন, হাতীদাঁতৰ শিল্প, সোণ-ৰূপৰ অলংকাৰ, লোহা-শিল্প, পাটী-শিল্প, স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্য আদি অসংখ্য কুটীৰ শিল্পে অসমক স্বাৱলম্বী আৰু স্বয়ংসম্পূৰ্ণ ৰাজ্য হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল।

বিশেষকৈ বয়ন-শিল্প অসমৰ আটাইতকৈ গৌৰৱময় ঐতিহ্য। আৱহমান কালৰ পৰাই অসমৰ পাট, মুগা আৰু এৰীৰ কাপোৰে দেশ-বিদেশত খ্যাতি লাভ কৰিছিল। অসমৰ মুগা আৰু পাটৰ বস্ত্ৰ একসময়ত দিল্লী আৰু আগ্ৰাৰ ৰাজদৰবাৰতো সমাদৃত হৈছিল। বৰপেটা অঞ্চলত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ তত্ত্বাৱধানত পাটৰ কাপোৰত অংকিত ‘বৈকুণ্ঠৰ পট’ অসমৰ শিল্প-সংস্কৃতিৰ এক গৌৰৱময় নিদৰ্শন।

এসময়ত অসমীয়া জীয়ৰী-বোৱাৰীৰ বাবে কাপোৰ ব’ব জানাটো এক বিশেষ গুণ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। তেওঁলোকৰ বয়ন-নৈপুণ্য ইমানেই উন্নত আছিল যে অতি কম সময়তে কপাহৰ পৰা সূতা প্ৰস্তুত কৰি সুন্দৰ কাপোৰ বৈ উলিয়াব পাৰিছিল। অসমীয়া শিপিনীয়ে কাপোৰত তোলা মনোমোহা ফুলৰ নক্সা আৰু কাৰুকাৰ্য দেখি মহাত্মা গান্ধীয়ে প্ৰশংসা কৰি কৈছিল— “অসমীয়া শিপিনীয়ে কাপোৰত পৰীৰ সাধু ৰচনা কৰে।”

ইয়াৰ উপৰিও ১৯২৬ চনত পাণ্ডুত অনুষ্ঠিত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনৰ মণ্ডপ অসমৰ ৰহা, বাৰপূজীয়া, মৰিগাঁও আদি অঞ্চলত তৈয়াৰ কৰা কপাহী কাপোৰেৰে সজোৱা হৈছিল। সেই শিল্পকর্ম দেখি দেশৰ বিশিষ্ট নেতাসকলেও অসমীয়া শিপিনীৰ বয়ন-কৌশলৰ ভূয়সী প্ৰশংসা কৰিছিল। এই সকলোবোৰে প্ৰমাণ কৰে যে অসমৰ কুটীৰ শিল্প কেৱল জীৱিকাৰ মাধ্যমেই নহয়, ই ৰাজ্যখনৰ ঐতিহ্য, সংস্কৃতি আৰু গৌৰৱৰ এক অমূল্য সম্পদ।

ঐতিহ্যবাহী কুটীৰ শিল্প

কাঁহ-পিতলৰ শিল্প অসমৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু ঐতিহ্যবাহী কুটীৰ শিল্প। এসময়ত এই শিল্পৰ বাবে অসম সমগ্ৰ ভাৰততে সুপৰিচিত আছিল। বিশেষকৈ ৰহা, হাজো আৰু সৰ্থেবাৰী অঞ্চল কাঁহ-পিতলৰ বাচন-বৰ্তন নিৰ্মাণৰ বাবে বিখ্যাত। ইয়াত নিৰ্মিত শৰাই, বাটি, থাল, কলহ আদি সামগ্ৰী আজিও অসমীয়া সংস্কৃতি আৰু আতিথ্যৰ প্ৰতীক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বিভিন্ন সামাজিক, ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানত এই কাঁহ-পিতলৰ সামগ্ৰীৰ বিশেষ ব্যৱহাৰ দেখা যায়।

কাঠ-শিল্প অসমীয়া শিল্প-সংস্কৃতিৰ এক গৌৰৱময় অংশ। অসমীয়া শিল্পীসকলে কাঠেৰে নানাবিধ আসবাব-পত্ৰ, বেদীৰ সিংহাসন, বিষ্ণুমূৰ্তি, বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তি, মুখা আৰু অন্যান্য কাৰুকাৰ্যখচিত সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰি আহিছে। এই শিল্পকর্মসমূহ আজিও মন্দিৰ, সত্ৰ আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত বিশেষ সমাদৰ লাভ কৰি আছে।

বাঁহ-বেতৰ শিল্প অসমৰ জনজীৱনৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত। পাচি, খৰাহী, ডলা, চালনী, জাকৈ, পল, জুলুকি, ঠোহা, দলঙা, দিঙৰী আদি দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ সামগ্ৰীৰ লগতে আধুনিক যুগত বাঁহ-বেতেৰে তৈয়াৰ কৰা চকী, টেবুল, ফুলদানি, শোপা-সামগ্ৰী আদিও বহুল জনপ্ৰিয় হৈছে। এসময়ত ফুলামকৈ সজোৱা সৰুদৈয়া আৰু বৰদৈয়া জাপি অসমীয়া সমাজৰ সন্মান আৰু মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক আছিল। বৰ্তমান এই জাপিসমূহ মূলতঃ সজ্জা সামগ্ৰী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হলেও, সাধাৰণ বাঁহৰ জাপি এতিয়াও চাহ-বাগিচাৰ শ্ৰমিক আৰু খেতিয়ক সমাজৰ নিত্য ব্যৱহাৰৰ বস্তু। বিশেষকৈ ফুলাম জাপি আজিও অসমীয়া সংস্কৃতি, সন্মান আৰু পৰিচয়ৰ এক উজ্জ্বল প্ৰতীক হিচাপে পৰিগণিত হৈ আছে।

মাটিৰ শিল্প অসমৰ এক প্ৰাচীন কুটীৰ শিল্প। মাটিৰ বাচন-বৰ্তন, কলহ, চাকি, ফুলদানি, খেলনা আদি তৈয়াৰ কৰি বহু পৰিয়ালে আজিও জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰি আহিছে। বৰ্তমানো অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলত এই শিল্পৰ প্ৰচলন দেখা যায় আৰু ই স্থানীয় সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে পৰিগণিত।

হাতীদাঁতৰ শিল্প অসমৰ অন্যতম গৌৰৱময় শিল্প আছিল। এসময়ত অসমত হাতীদাঁতৰ প্ৰচুৰ যোগান থকাৰ বাবে শিল্পীসকলে হাতীদাঁতেৰে সুন্দৰ অলংকাৰ, কাৰুকাৰ্যখচিত সামগ্ৰী আৰু মসৃণ পাটী আদি নিৰ্মাণ কৰিছিল। বৰ্তমান হাতীদাঁতৰ অভাৱ আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ আইন প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত এই শিল্প প্ৰায় বিলুপ্তিৰ পথত। বৰপেটা অঞ্চলত ইয়াৰ কিছু ঐতিহ্য সংৰক্ষিত হৈ আছে।

সোণ-ৰূপৰ অলংকাৰ শিল্পও অসমৰ ঐতিহ্যবাহী কুটীৰ শিল্পৰ অন্যতম। অতীতত সোৱণশিৰি নৈৰ বালিৰ পৰাও সোণ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। অসমীয়া সোণাৰীয়ে জোনবিৰি, ঢোলবিৰি, কেৰু, জাংফাই, গেজেৰা, থুৰীয়া আদি মনোমোহা অলংকাৰ নিৰ্মাণ কৰি বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰিছিল। আজিও এই অলংকাৰসমূহ অসমীয়া সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ বিশেষ প্ৰতীক।

লোহা-শিল্পও অসমৰ কুটীৰ শিল্পৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। অসমীয়া কাৰিকৰে লোহাৰে দা, কুঠাৰ, কোৰ, কটাৰী, যাঠি আদি কৃষি আৰু দৈনন্দিন ব্যৱহাৰৰ সঁজুলিৰ লগতে হিলৈ, বৰ্তোপ আৰু হেংদান আদি যুদ্ধাস্ত্ৰও নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই শিল্পে অতীতত অসমৰ আত্মনিৰ্ভৰশীলতাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

ইয়াৰ উপৰিও পাটী-শিল্প অসমৰ বহু লোকৰ জীৱিকাৰ মাধ্যম। পাটী-দৈৰে তৈয়াৰ কৰা পাটী, কঠ আদি সামগ্ৰী আজিও অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলত প্ৰস্তুত কৰা হয় আৰু দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

অসমৰ স্থাপত্য শিল্পও অতি উন্নত আছিল। জয়দৌল, শিৱদৌল, ৰংঘৰ, কাৰেংঘৰ, তলাতলঘৰ আদি ঐতিহাসিক স্থাপত্য বিশেষ ধৰণৰ ইটা আৰু স্থানীয় সামগ্ৰীৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মাটিমাহ, বৰা চাউল, বৰালি মাছ, কণী আদি মিহলাই প্ৰস্তুত কৰা ইটাৰ দৃঢ়তা আজিও বিস্ময়কৰ। কিন্তু দক্ষ কাৰিকৰৰ অভাৱ আৰু পৰম্পৰা সংৰক্ষণৰ অভাৱত এই শিল্প বহু পৰিমাণে লুপ্ত হৈ গৈছে।

একেদৰে অসমৰ বিভিন্ন পৰ্বত, গুহা আৰু মন্দিৰত দেখা পোৱা ভাস্কৰ্য শিল্পও অতীতৰ অসমীয়া শিল্পীৰ অসাধাৰণ প্ৰতিভাৰ নিদৰ্শন। শিলাত খোদিত বিভিন্ন মূৰ্তি আৰু শিল্পকর্মই অসমৰ সমৃদ্ধ শিল্প-ঐতিহ্যৰ সাক্ষ্য বহন কৰে। দুখৰ বিষয় যে বৰ্তমান এই ক্ষেত্ৰত দক্ষ ভাস্কৰৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে, ফলত এই মূল্যৱান ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক বৃদ্ধি পাইছে।

কুটীৰ শিল্পৰ অৱনতিৰ কাৰণ

অসমত অসংখ্য ঐতিহ্যবাহী কুটীৰ শিল্প থকাৰ পিছতো বৰ্তমান এই উদ্যোগসমূহ বহু সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছে। ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ হৈছে কেঁচা সামগ্ৰীৰ অভাৱ। বহু শিল্পৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কেঁচা সামগ্ৰী সহজে উপলব্ধ নোহোৱাত উৎপাদন ব্যাহত হয়। আনহাতে, আধুনিক যুগত বৃহৎ যান্ত্ৰিক উদ্যোগে কম সময়ত অধিক পৰিমাণে আৰু কম মূল্যত সামগ্ৰী উৎপাদন কৰাৰ ফলত ক্ষুদ্ৰ কুটীৰ উদ্যোগসমূহে প্ৰতিযোগিতাত টিকি থাকিব পৰা নাই।

কুটীৰ শিল্পত অধিক পৰিশ্ৰমৰ প্ৰয়োজন হয়, কিন্তু উৎপাদন কম হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ মূল্য তুলনামূলকভাৱে বেছি হয়। ফলস্বৰূপে সস্তীয়া যান্ত্ৰিক আৰু বিদেশী সামগ্ৰীৰ প্ৰতি গ্ৰাহকৰ আকৰ্ষণ বৃদ্ধি পাইছে। লগতে আধুনিক জীৱনধাৰা, বিদেশী সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ আৰু চৰকাৰী বা ব্যক্তিগত চাকৰিৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বঢ়াৰ ফলত বহু যুৱক-যুৱতীয়ে এই পৰম্পৰাগত শিল্পৰ পৰা আঁতৰি গৈছে। দক্ষ কাৰিকৰৰ অভাৱ, প্ৰশিক্ষণৰ অভাৱ, বজাৰ ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতা আৰু চৰকাৰী-বেচৰকাৰী পৰ্যাপ্ত পৃষ্ঠপোষকতাৰ অভাৱেও এই শিল্পসমূহৰ বিকাশত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছে। ফলত বহু মূল্যৱান কুটীৰ শিল্প আজিৰ দিনত বিলুপ্তিৰ মুখলৈ আগবাঢ়িছে।

তথাপিও অসমৰ বহু নিষ্ঠাৱান শিল্পীয়ে আজিও এই ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ বাবে আন্তৰিক প্ৰচেষ্টা অব্যাহত ৰাখিছে। শুৱালকুছিত পাট-মুগাৰ বয়ন-শিল্প, নগাঁওৰ বিভিন্ন অঞ্চলত এৰী আৰু কপাহী বয়ন, বৰপেটাত পৰম্পৰাগত শিল্প আৰু হাজো-সৰ্থেবাৰীত কাঁহ-পিতলৰ সামগ্ৰী উৎপাদন আজিও অব্যাহত আছে। এই শিল্পসমূহৰ সামগ্ৰীৰ চাহিদা এতিয়াও যথেষ্ট আছে যদিও মূলধনৰ অভাৱ, কেঁচা সামগ্ৰীৰ সংকট আৰু বজাৰ ব্যৱস্থাৰ সীমাবদ্ধতাৰ বাবে শিল্পীসকলে উপযুক্ত লাভৰ পৰা বঞ্চিত হয়। বহু ক্ষেত্ৰত উৎপাদনৰ অধিক লাভ মধ্যস্বত্বভোগী বা মহাজনসকলৰ হাতলৈ যায়। সেয়ে এই ঐতিহ্যবাহী কুটীৰ শিল্পসমূহ জীয়াই ৰাখিবলৈ চৰকাৰ, সমাজ আৰু জনসাধাৰণৰ সমন্বিত সহযোগিতা অতি প্ৰয়োজন।